DÜNYANIN KONUŞTUĞU HEDİYE TABANCA

Türkiye reisicumhuru Recep Tayyip Erdoğan’ın NATO’nun Türkiye’deki 2026 tarihli toplantısında liderlere tabanca hediye etmesi medyanın alakasını çekti. Zirveye katılan devlet ve hükümet başkanlarına isimlerine özel hazırlanmış Türk yapımı revolverler hediye edildi. Bu hal, birçok memlekette silah ithalatı ve resmi hediye kaideleri sebebiyle lojistik ve hukuki problemler doğurdu.

Bir devlet adamı diğer liderlere neden böyle bir hediye verir, arkasında yatan sebep nedir? Hediye verenin şahsî niyetini ifade edilmedikçe bilmek mümkün olmadığına göre, bu hediyenin tarihi, diplomatik ve politik arka planında ne olabilir?

Türkiye son yıllarda savunma sanayiini dış politikasının ehemmiyetli vasıtalarından biri olarak kullanıyor. İHA/SİHA'lar, zırhlı araçlar ve hafif silah ihracatı, Ankara’nın diplomatik ve ekonomik tesirini artırmaya müteveccih stratejisinin parçası olarak görülüyor. Takip edebildiğim kadarıyla mesela Reuters gibi bazı haber ajanslarına göre hediye, Türkiye'nin savunma sanayii kapasitesini sembolik şekilde sergilemeyi hedeflemektedir.

Hediyenin NATO’nun gündemiyle de sembolik irtibatı olsa gerek: Zirvenin Avrupa’nın savunma kapasitesi ve silah imalatının artırılması münakaşalarının yapıldığı bir devrede gerçekleşmesi sebebiyle, bazı analistler hediyeyi müşterek müdafaa temasına gönderme yapan sembolik bir jest olarak değerlendirdi. Bununla beraber bu, nihayet bir yorumdur. Türk makamlarının resmî beyanatı daha çok mahalli müdafaa sanayiinin tanıtımı eksenindedir. Bildiğim kadarıyla Türkiye, son beş on sene içinde takriben 3 milyar dolarlık ihracatla, ABD ve İtalya’dan sonra dünyanın en büyük üçüncü hafif silah ihracatçısıdır.

Kaldı ki devlet reislerinin birbirlerine kültürel veya milli hüviyeti temsil eden hediyeler vermesi yaygın bir diplomatik ananedir. Ancak bunlar ekseriyetle sanat eserleri, el işi mamuller, kitaplar veya mahalli zanaat örnekleri olur. Ateşli silah hediye edilmesi ise modern NATO zirveleri açısından oldukça sıra dışı bulundu. Mamafih Sultan Abdülhamid’in Kayzer Wilhelm gibi bazı devlet reislerine, Kürt ve Arap kabile reislerine ve maiyetlerine tabancalar, kılıçlar ve tüfenkler hediye ettiği bilinir. Bunlar ya ziyaret vesilesiyle ya da diplomatik kanallarla verilmiştir. Üzerleri işlemeli idi ve Osmanlı arması bulunuyordu.

Silah hediyesine dair tarihi örnekler sınırlı ölçüdedir. Eskiden bazı devlet reisleri yahut kraliyet aileleri koleksiyonluk, merasim maksatlı ya da tarihî değeri olan silahları birbirlerine hediye etmiştir. Bilhassa Orta Doğu, Kafkasya ve Orta Asya'da süslü kılıçlar, hançerler veya koleksiyonluk ateşli silahlar devlet hediyesi olarak görülebilir.

Buna mukabil, NATO zirvesindeki bütün liderlere şahsileştirilmiş tabanca dağıtılması, milletlerarası medyanın da vurguladığı gibi, yakın devir NATO diplomasi tarihinde oldukça istisnai bir misal olarak değerlendirildi.

Bu gibi hediyelerde, teşekkür edilmesi, vaziyetin yumuşatılması ve daha fazla yorum yapılmadan envantere kaydedilerek kaidelere uygun şekilde ülkeye sokulması, hediyeyi verenin mesajını bir nevi boşa çıkaran reflekstir. Nitekim birçok liderin refleksi ölçülü oldu. Litvanya cumhurbaşkanı ise hediyenin resmini paylaştı. Böylece amme efkârı hediyenin mahiyetinden de haberdar olabildi. Böylece tabancanın Makine Kimya Endüstrisi tarafından 1990’larda imal edilen Gümüşay 357 Magnum olduğu görüldü. Türk bayrağı, NATO logosu ve üzerinde Türkçe ve İngilizce olarak “Ülkemizde üretilen ilk revolver tipi tabanca: Gümüşay” yazılı bir levha bulunan ahşap bir mahfaza içindedir. Ayrıca tabancada hediyeyi alan kişinin isimleri kazınmıştır.

Belçika heyeti hediyenin ne olduğunu Brüksel hava meydanında anladı ve muhafazası için polise teslim etti. Polonya heyeti de aynı şekilde hareket etti. Alman heyeti hediyeyi Ankara’daki Almanya sefaretine koleksiyonda saklanmak üzere teslim etti. Hollanda ve İsveç heyetleri de böyle yaptı. İngiliz başbakanı da hediyeyi Türkiye’de bıraktı. İtalya Başbakanı Giorgia Meloni, revolveri, diğer devlet hediyeleriyle birlikte hükümet merkezi olan Palazzo Chigi’de muhafaza altına aldırdı. Yunanistan Başbakanı Kyriakos Mitsotakis silahı Atina’daki Harb Müzesi'ne vermeyi planladığını söyledi.

Sosyal psikologlar bu hediyeyi karşı tarafın sınırlarını sınayan bir güç oyunu olarak yorumladı. Bazılarına göre bu tür hediyeler provokatif hediyelerdir ve hediyeyi verenle alan arasında bir güç dengesizliğine yol açar. Hediyeyi veren kişiyi hediyeyi alanlara karşı daha güçlü bir mevkiye getirir. Mevcut diplomatik teamüller çerçevesinde de karşıdakine yalnızca reaksiyon verme alternatifini bırakır. Alan kişi otomatik şekilde ve beklendiği ölçüde ancak zayıf bir diplomatik refleks gösterebileceği mevkiye itilmiş olur. Tayyip Erdoğan büyük bir zirvenin ev sahibi olarak avantajlı pozisyonunu güçlü bir sembolle ve yüksek ihtimalle de şuurlu şekilde kullandı. Ve sinyali ustaca vermeye muvaffak oldu.